[Album] Dusk

Dusk is een instrumentaal album over een tragische gebeurtenis in mijn leven: het overlijden van mijn broer. Het bevat 4 nummers — 2 piano, 2 gitaar — en is het eerste deel van een tweeluik. (Het tweede album zal Dawn heten en later uitkomen.)

Op deze pagina is het album gratis te beluisteren. Daarnaast zal ik iets vertellen over het proces (bedenken, opnemen, mixen) en de achtergrond van bepaalde nummers.

Als de nummers bevallen, zou ik het natuurlijk geweldig vinden als je het album kocht! Met dat geld kan ik betere apparatuur kopen en doorgaan met steeds betere albums opnemen. Dit is de officiële pagina: Dusk by Tiamo (BandCamp)

Ik heb ook een artikel geschreven over het ontwerp van de albumvoorkant: Cover Ontwerp (“Dusk”)

Dusk

Het algehele idee van het album was “een neerwaartse spiraal”. De toonsoort gaat elk nummer weer een stapje omlaag en verandert van majeur (blij, vrolijk, actief) naar mineur (verdrietig, duister).

Voor als je het precies wilt weten: A majeur => G# mineur => G mineur => F# mineur

Daarnaast moest het dus een verhaal vertellen. Ik heb hier niet al te lang of logisch over nagedacht: ik heb mijn gevoel de nummers laten leiden. (Dit klinkt heel zweverig, maar het is hoe al mijn muziek ontstaat, en ik ben er eigenlijk wel blij mee.)

Ik heb vier momenten gepakt uit de avond dat mijn broer overleed: de sirenes van ambulances, de trauma helikopter die een laatste poging doet, de politie die langskomt om de boodschap te vertellen, en de daaropvolgende zware nacht.

(Het tweede album van dit tweeluik, Dawn, zal zich juist andersom afspelen. Een stijgende lijn. Een nieuw begin. Het is niet allemaal verdrietig en hopeloos :p)

1. The Sirens

Enkele delen van dit nummer heb ik al héél lang geleden bedacht.  Het probleem was dat ik rond datzelfde moment ook een handvol andere muzikale ideeën had en die eerder wilde uitwerken.

Toen ik eindelijk aan dit album begon, waren alle nummers al bijna helemaal af. Daardoor merkte ik iets op: de nummers uit dit album klinken heel erg hetzelfde als die uit mijn vorige album!

Om dit te veranderen, besloot ik om dit eerste nummer te beginnen met sirenes. Na een half uur geluidsfragmenten zoeken, vond ik de perfecte kandidaten. Deze heb ik naar de juiste toonhoogte gebracht en door elkaar gemixt totdat het natuurlijk klonk.

Door het luisteren naar de sirenes kreeg ik meteen inspiratie. Het eerste stuk uit dit nummer is dan ook ter plekke geïmproviseerd en later niks meer aan veranderd.

Het opnemen van dit nummer was makkelijk: ik had het stuk al maandenlang geoefend en ik heb een keyboard dat ik direct in de computer kan pluggen.

Het mixen was iets meer werk. Het hele nummer is vrij “percussief”: korte snelle noten volgen elkaar vlug op. Ten eerste is het dan dodelijk om timingfoutjes te hebben of een plug-in die de boel verpest. Ten tweede is het moeilijk om de “climax” van het nummer een extra boost te geven. Uiteindelijk heb ik die climax iets luider gemaakt en iets meer reverb gegeven.

Wat is reverb? Het is een soort “echo”-effect. Hoe hoger je de reverb zet, hoe meer een instrument klinkt alsof het in een kerk of grote hal is opgenomen. Voor kleine en zachte delen in het nummer is reverb juist vervelend, want de piano klinkt onnatuurlijk, maar voor het allerluidste moment in het nummer kun je het goed gebruiken.

2. The Helicopter

Ik probeerde het draaien van de helikopterwieken te simuleren op de gitaar.

Hoe heb ik dat uiteindelijk gedaan? Dit hele nummer heeft een “circulair” tokkelpatroon. Ik sla de snaren de hele tijd één voor één aan, op een vast tempo, en als ik bij de hoogste snaar ben ga ik meteen weer terug naar de laagste. (Er zijn hier en daar afwijkingen, natuurlijk, omdat anders het hele nummer exact hetzelfde klinkt en zelfs irritant wordt.)

Daarnaast maakt het nummer veel gebruik van dissonantie. Dit is om het verdrietige thema te versterken. Als je naar de eerste seconden van het nummer luistert, hoor je al meteen dat er één noot is die buiten de boot valt. Doordat het maar één noot is, en de andere noten wel perfect samenklinken, wordt het niet vals of vervelend om naar te luisteren.

Het hele nummer is vrij hoog (gebruikt bijna alleen de bovenste vier snaren), met uitzondering van een middenstuk (rond 01:37). Dit is eigenlijk de kern van het nummer. Dit stuk simuleert een helikopter het beste, en is rustgevend en snel tegelijkertijd.

Het mixproces voor dit nummer was een stuk ingewikkelder. Ten eerste is het een lastig nummer om te spelen op de gitaar, maar daarnaast is het lastig om klassieke gitaar “mooi” op te nemen als je op een budget zit. Het liefst heb je een fatsoenlijke studioruimte, twee (stereo) microfoons, relatieve stilte, etc. Maar ik heb slechts een tien jaar oude microfoon van 100 euro en een werkkamer die tegelijkertijd het naaiatelier van mijn moeder is.

Uiteindelijk heb ik een stuk of 4 keer het hele nummer in één keer gespeeld (heel belangrijk). Daarna heb ik de ruis weggehaald. Dit kan met een simpel effect, maar haalt jammer genoeg ook een deel van de mooie akoestiek van een gitaar weg. Het is kiezen tussen twee vervelende situaties :p Als laatste heb ik redelijk wat reverb toegevoegd. Een gitaar heeft een klankkast. Het is bedoeld om een beetje te galmen en ruimte te hebben.

Tip 1: Zorg dat je comfortabel bent. Mijn microfoon heeft geen statief of iets dergelijks. Het heeft alleen een kleine voet. Als ik hem op mijn bureau plaatste, moest ik heel onhandig gaan zitten (en de gitaar een beetje optillen) om de microfoon te bereiken. Dat speelde voor geen meter. Dus toen heb ik dekens en knuffels op de grond gezet, mijn microfoon ook op de grond geplaatst, en vanaf de vloer de opnames gedaan. Als je comfortabel bent, is muziek maken véél leuker en makkelijker.

Tip 2: Een truc voor gitaar opnemen (als je maar één microfoon hebt). Neem de gitaar op, maar zet de opname op twee verschillende “tracks” in je software. Vervolgens bewerk je die tracks zodat ze nét een beetje anders klinken (net iets andere reverb, iets andere frequenties, etc.). De ene track gooi je dan naar links (zodat het naar het linkeroor gaat) en de andere naar rechts (zodat het naar het rechteroor gaat). Zodoende klinkt het alsof je een mooie stereo opname van de gitaar hebt gemaakt met meerdere microfoons.

Tip 3: Heb een fatsoenlijke computer. Mijn oude versleten computer crashte zonder reden, waardoor ik alle originele bestanden van dit nummer kwijt ben. Ik heb alleen nog de output. Gelukkig was dat net genoeg om er iets van te maken.

Een bonustip (“Tip 3b”): heb fatsoenlijke apparatuur. Ik heb de laatste tijd veel onderzoek gedaan naar audio apparatuur, en ik moet jammer genoeg concluderen dat er echt wel veel kwaliteitsverschil zit tussen goedkope en dure producten. Mijn huidige microfoon voegt irritant veel ruis toe, terwijl een 200 euro duurdere microfoon dat (op hetzelfde opnameniveau) totaal niet doet. Dan kan ik nog zo mijn best doen, ik zal nooit zulke goede opnames krijgen als met betere microfoons/kabels/audio interfaces/etc. Niet alles is op te lossen met effecten achteraf :(

Tip 4: Neem niet direct op (en experimenteer). Ik heb een andere gitaar die ik met een draad direct in de microfoon kan stoppen. Op deze manier komt er sowieso geen ruis in de opname, want je stuurt het geluid direct vanuit de gitaar naar de computer. Het probleem? Je kunt een gitaar niet goed opnemen van binnenuit. Het klinkt lelijk, mechanisch, schel. Ik heb dagenlang geprobeerd om dit mooi te laten klinken, maar uiteindelijk was dat gewoon onmogelijk. Neem gitaar altijd op met een microfoon op een beetje afstand. Experimenteer wel met de plaatsing en oriëntatie van de microfoon, want dat maakt veel verschil.

Tip 5: Overdubben werkt nooit. Soms maak je een foutje, soms klinkt die ene noot wat zachter (of juist harder), er kunnen allerlei details niet kloppen. Ik dacht vroeger: “oh, dan neem ik dat stukje even opnieuw op, en dan mix ik dat eroverheen”. Dit was een fout. Natuurlijk, zoiets kan werken, maar alleen als je bijna exact dezelfde timing en aanslag hebt als de noot die je wilt vervangen en de noten eromheen. Anders dan klinkt het letterlijk als twee gitaren die precies verkeerd tegen elkaar in spelen. Als je een fout maakt: gooi het weg, neem het opnieuw op.

3. The Message

Dit nummer begint met een deurbel. Op zich was het niet moeilijk om op de piano een deurbelgeluid na te doen, het enige probleem was dat deurbellen altijd in “majeur” zijn (want ze moeten je aandacht trekken en boven andere geluiden uitsteken).

Uiteindelijk besloot ik het nummer te beginnen met die majeur deurbel, maar aan het einde te switchen naar mineur.

De rest van het nummer is niet zoals typische (instrumentale) pianomuziek. Ik schrijf namelijk vooral muziek met tekst (waarbij gezongen moet worden), waaronder musicalnummers, en dat deed ik onbewust ook bij dit nummer. Grote delen van de melodie hebben een bijbehorende tekst. Wat zegt deze tekst? Zoals je verwacht, bevat deze tekst de “message” die de politie geeft.

Omdat het een instrumentaal nummer moest worden, was het even zoeken naar de juiste vorm. Uiteindelijk heb ik hier en daar stukken toegevoegd die heel duidelijk niet bedoeld zijn om te zingen en meer lijken op klassieke piano. Dat maakte het nummer tot een passend geheel.

Ik heb wel gemerkt dat de uitvoering bij dit nummer heel belangrijk is. De eerste take die ik deed was ik er met mijn hoofd niet helemaal bij, en daardoor viel het hele nummer in het water. Het gevoel van “een verdrietige boodschap overdragen” was er gewoon niet. (Een slechte mix kan gered worden door een goede uitvoering, maar een slechte uitvoering gaat nooit een goede mix worden.)

Qua opnemen en mixen was dit nummer niks bijzonders. Wederom stopte ik mijn keyboard rechtstreeks in de computer, voegde achteraf enkele subtiele effecten toe, en het was al snel af.

4. The Night

Dit nummer was veruit het lastigst. Sommige stukken zijn haast onmogelijk om te spelen op de gitaar, terwijl dit nummer ook nog eens meerdere functies vervult: het moet de neerwaartse spiraal doorzetten, het moet het album afronden, maar ook het volgende album (Dawn) opzetten.

Ik koos ervoor om een capo op de 2e fret te plaatsen, maar de hoge E-snaar van de gitaar open te laten. Niet alleen klinkt dit mooi, dit stelt mij ook in staat om hele hoge noten te spelen. Dit nummer gaat hoger én lager dan de andere nummers.

(Daarnaast zal in deel 2 weer een nummer zitten met een capo op de 2e fret. Dit zal de tegenhanger zijn van The Night en hopelijk een mooi contrast geven.)

Voordat ik dit nummer opnam, heb ik alle delen heel veel geoefend. Daarna heb ik het nummer in een paar losse stukken gebroken: het beginstuk, het stuk halverwege (waar ik meer akkoorden speel en de snaren harder aansla), en het eindstuk. De reden dat ik dit middenstuk eruit pak, is omdat deze veel luider is dan de andere stukken. Als ik de microfoon op dezelfde stand laat staan, is de kans groot dat het te hard gaat en het geluid vervormt. (Daarnaast is het nummer gewoon te moeilijk om in één keer door te spelen :p)

In eerste instantie eindigde dit nummer met dezelfde melodie als dat het begon. Dit had ik al te vaak gedaan, in mijn ogen. Daarnaast had ik een beter idee. Het verhaal van dit album vertelt over een sterfgeval – iemand waarbij het hart stopt – dus waarom niet eindigen met een hartslag die ook stopt?

Daarom eindigt het nummer met mijn beste representatie (op de gitaar) van een hartslag. Ik denk dat dit het sterkste albumeinde is dat ik ooit heb gemaakt. (Dat zegt natuurlijk weinig, want zoveel hele albums heb ik nog niet gemaakt, maar toch.)

Bij het mixen kwam hetzelfde probleem weer naar boven: het nummer kent veel diversiteit, en ik moest ervoor zorgen dat alle noten (hoog en laag, zacht en luid) ongeveer gelijk klonken. Om dit te doen heb ik verschillende fases van compressie gebruikt, en hier en daar automation.

Hieronder leg ik heel snel uit wat dat betekent. Als je dat niet wilt weten, kun je het natuurlijk gerust overslaan.

Wat is compressie?

Elke opname heeft een bepaald “dynamisch bereik”. Dit bereik bestaat uit alle frequenties tussen de laagste noot en de hoogste noot. Het kan, echter, voorkomen dat sommige noten véél harder of zachter zijn dan anderen. Dat is storend voor de luisteraar. Om dat te verhelpen, verminder je het dynamische bereik – je comprimeert het bereik. De luidste noten worden iets zachter, de zachtste noten worden iets luider. Hierdoor wordt het nummer veel meer gebalanceerd.

Tip 6: gebruik compressie in fases. Vroeger gooide ik één compressie-effect op mijn hele nummer. Dit effect moest héél hard werken om het volume van het nummer op een acceptabel niveau te houden. Regelmatig moest hij 10 dB verminderen, terwijl je het liefst hebt dat een compressie-effect hoogstens 3 à 4 dB vermindert.

Dit was een fout. Omdat je elke seconde het volume zo’n harde zet geeft, klinkt het nummer heel ongelijk en ongebalanceerd. Het is alsof iemand probeert te zingen in een microfoon, maar jij duwt diegene steeds naar links/rechts/voren/achter. (Dit wordt ook wel een “pumping” effect genoemd. Als je dit hoort, weet je dat de compressor omlaag moet.)

Elke keer als je iets doet wat het volume verandert, gebruik je een nieuwe compressie om het dynamische bereik “een zacht duwtje te geven”. Vervolgens gooi je een (hard) limiter op het hele nummer. Dit is een standaardeffect wat een harde grens trekt en niks daarboven toelaat. (Bijvoorbeeld: als het geluid boven de -1 dB komt, gooi je het direct terug naar -1 dB!) Hierdoor weet je zeker dat je nummer nooit te luid wordt, maar tegelijkertijd zorgen de andere compressie-effecten dat dit op een geleidelijke manier gebeurt.

Wat is automation?

Normaal gesproken, als je een volumeniveau instelt voor een opname, dan is de hele opname op dat niveau. Ik zeg bijvoorbeeld “deze gitaartrack heeft volume -2 dB”, en dat geldt dan voor alle opnames van die gitaar. Je ziet het probleem waarschijnlijk al: mensen zijn niet perfect en spelen soms net even wat zachter of harder. Het liefste pas je het volumeniveau dus de hele tijd aan.

Dat doe je met automation. Je tekent simpelweg een lijn die op en neer gaat, en het volume op een bepaald punt is de hoogte van die lijn op dat punt. Moet de gitaar even wat zachter? Dan doe je de lijn iets naar beneden. Moet hij even harder? Dan ga je weer omhoog.

(Voor dit specifieke nummer ziet die lijn er dus uit als een hobbelweg waar drie landmijnen zijn ontploft. Meestal is die lijn een stuk simpeler of niet eens nodig.)

Tip 7: automation is enorm handig, maar vaak ligt het probleem ergens anders. Automation moet een laatste stap zijn om kleine details in je opname te veranderen. Je moet het nooit gebruiken om grootschalige of fundamentele veranderingen door te voeren. Daarvoor moet je betere opnames maken, of effecten gebruiken (zoals die compressie en reverb), of iets dergelijks.

Conclusie

Ik ben trots op dit album, en volgens de mensen die ik het heb laten horen was het verrassend goed, maar ik weet ook dat er nog een lange weg te gaan is.

De nummers zelf vind ik goed en de opnames van de piano zijn helder, maar de gitaaropnames blijven achter in kwaliteit.

Ook heb ik bij dit album voor het eerst geleerd over “mastering”: zorgen dat alle nummers van het album goed samenhangen. (Dat betekent vooral dat ze ongeveer op hetzelfde maximale en gemiddelde volume zitten, en dat ze ongeveer dezelfde algemene klank hebben.) Daarnaast heb ik weer veel geleerd over in welke ruimtes je het beste kunt opnemen, goede plaatsing van microfoons, en hoe je met slimme effecten de geluidskwaliteit wel degelijk naar een iets beter niveau kan tillen.

(Bijvoorbeeld, in het 4e nummer zit een stuk dat wat harder gaat. Daar sla ik alleen maar akkoorden aan. Mijn microfoon kon dat niet aan en nam vooral de laagste noten op en het “getik” van mijn nagels tegen de snaren. Achteraf heb ik met een effect precies gezocht naar de frequentie van die tik, en die drastisch omlaag gegooid, terwijl ik de noten daarboven (de melodie) iets luider maakte. Ook al is het nog steeds niet perfect, het scheelt gigantisch.)

Ik ben al een tijd aan het sparen voor betere apparatuur. Hopelijk kan ik vóór het volgende album (deel 2 hiervan) deze kopen en daarmee de opnamekwaliteit flink verbeteren. Tot dan!